نوار عصب و عضله برای چه بیماری‌هایی انجام می‌شود؟
نوار عصب و عضله چیست؟ راهنمای کامل کاربرد نوار عصب و عضله، بیماری‌های قابل تشخیص و اینکه چه کسانی باید این آزمایش را انجام دهند
نوار عصب و عضله برای چه بیماری‌هایی انجام می‌شود؟
نوار عصب و عضله یا الکترومیوگرافی و بررسی هدایت عصبی که در پزشکی با اصطلاح EMG/NCS یا Electrodiagnostic Study (EDX) شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین روش‌های بررسی عملکرد اعصاب محیطی، ریشه‌های عصبی، عضلات و محل اتصال عصب و عضله است.
بسیاری از بیمارانی که با علائمی مانند:
- بی‌حسی دست یا پا
- گزگز و مورمور شدن
- خواب رفتن دست‌ها
- درد تیرکشنده به دست یا پا
- ضعف عضلانی
- افتادن اشیا از دست
- ضعف پا
- گرفتگی و پرش عضلات
- درد سیاتیک
- درد گردن همراه با انتشار به دست
- درد کمر همراه با انتشار به پا
- بی‌حسی انگشتان
- سندرم تونل کارپ
- شک به دیسک گردن یا کمر
- نوروپاتی دیابتی
مراجعه می‌کنند، ممکن است پزشک برای آنها نوار عصب و عضله درخواست کند.
نکته مهم این است که نوار عصب و عضله صرفاً یک «آزمایش برای دیسک» نیست. این بررسی می‌تواند به پزشک کمک کند مشخص کند مشکل بیمار بیشتر مربوط به ریشه عصب در ستون فقرات، یک عصب محیطی، شبکه عصبی، چندین عصب، عضله یا محل اتصال عصب و عضله است. انجمن تخصصی AANEM نیز نوار عصب و عضله را ابزاری برای تعیین محل، نوع و شدت اختلالات عصبی ـ عضلانی معرفی می‌کند.
نوار عصب و عضله دقیقاً چیست؟
اصطلاح «نوار عصب و عضله» در واقع معمولاً به مجموعه‌ای از دو بررسی اصلی اشاره دارد:
۱. مطالعه هدایت عصبی یا NCS
در این قسمت، پزشک با تحریک الکتریکی بسیار خفیف یک عصب، نحوه انتقال پیام عصبی را بررسی می‌کند.
این بررسی می‌تواند اطلاعاتی درباره:
- سرعت انتقال پیام عصبی
- شدت یا دامنه پاسخ عصبی
- تأخیر انتقال پیام
- عملکرد بخش حسی عصب
- عملکرد بخش حرکتی عصب
ارائه کند.
تحریک‌ها معمولاً کوتاه هستند و بیمار ممکن است احساس یک شوک یا گزگز کوتاه داشته باشد.
۲. الکترومیوگرافی یا Needle EMG
در این قسمت از یک سوزن بسیار ظریف و استریل برای بررسی فعالیت الکتریکی عضلات استفاده می‌شود.
پزشک می‌تواند فعالیت عضله را:
- در حالت استراحت
- هنگام انقباض مختصر
- و هنگام انقباض قوی‌تر
بررسی کند.
بنابراین «نوار عصب و عضله» در واقع یک بررسی تشخیصی کامل‌تر از صرفاً یک تست الکتریکی ساده است.
نوار عصب و عضله چه چیزی را مشخص می‌کند؟
یکی از مهم‌ترین مزایای EMG/NCS این است که به پزشک کمک می‌کند محل مشکل را مشخص کند.
برای مثال بیماری ممکن است بگوید:
«دست چپم بی‌حس می‌شود.»
اما علت می‌تواند بسیار متفاوت باشد.
ممکن است مشکل:
- ریشه عصبی گردن باشد؛
- عصب مدیان در مچ دست باشد؛
- عصب اولنار در آرنج باشد؛
- شبکه بازویی باشد؛
- یک پلی‌نوروپاتی باشد؛
- یا حتی بیماری عضلانی باشد.
نوار عصب و عضله می‌تواند در افتراق این حالت‌ها بسیار کمک‌کننده باشد.
AANEM کاربردهای اصلی EDX را شامل بررسی ریشه‌های عصبی، شبکه‌های عصبی، اعصاب محیطی، بیماری‌های عضلانی، اختلالات محل اتصال عصب و عضله و برخی بیماری‌های نورون حرکتی می‌داند.
مهم‌ترین کاربردهای نوار عصب و عضله
۱. تشخیص سندرم تونل کارپ
یکی از شایع‌ترین دلایل انجام نوار عصب و عضله، سندرم تونل کارپ یا Carpal Tunnel Syndrome است.
در این بیماری عصب مدیان در ناحیه مچ دست تحت فشار قرار می‌گیرد.
علائم معمول عبارت‌اند از:
- بی‌حسی انگشت شست
- بی‌حسی انگشت اشاره
- بی‌حسی انگشت میانی
- گاهی نیمه خارجی انگشت حلقه
- گزگز دست
- خواب رفتن دست هنگام شب
- بیدار شدن از خواب به علت بی‌حسی
- احساس سوزش
- ضعف گرفتن اشیا
- افتادن اشیا از دست
- کاهش قدرت عضلات شست در موارد پیشرفته
نوار عصب و عضله می‌تواند وجود درگیری عصب مدیان، شدت آن و وجود آسیب آکسونی را بررسی کند و همچنین به افتراق آن از مشکلاتی مانند رادیکولوپاتی گردنی یا پلی‌نوروپاتی کمک کند.
۲. تشخیص گرفتگی عصب اولنار در آرنج
نوروپاتی اولنار در آرنج نیز یکی از مشکلات شایع است.
این بیماری می‌تواند باعث:
- بی‌حسی انگشت کوچک
- بی‌حسی نیمه داخلی انگشت حلقه
- گزگز دست
- درد سمت داخلی آرنج
- ضعف گرفتن اشیا
- ضعف عضلات ظریف دست
- لاغر شدن برخی عضلات دست در موارد شدید
شود.
نوار عصب و عضله می‌تواند به مشخص شدن محل درگیری عصب و شدت آسیب کمک کند.
۳. تشخیص دیسک گردن و رادیکولوپاتی گردنی
یکی از کاربردهای مهم نوار عصب و عضله، بررسی بیمارانی است که به رادیکولوپاتی گردنی مشکوک هستند.
رادیکولوپاتی گردنی زمانی ایجاد می‌شود که یک ریشه عصبی در ناحیه گردن دچار اختلال شود.
شایع‌ترین علل آن عبارت‌اند از:
- فتق دیسک گردن
- تنگی سوراخ بین مهره‌ای
- تغییرات فرسایشی ستون فقرات
- استئوفیت‌ها
- ضخیم شدن برخی ساختارهای اطراف کانال عصبی
بیمار ممکن است دچار:
- درد گردن
- درد شانه
- درد تیرکشنده به دست
- گزگز
- بی‌حسی
- ضعف دست
- کاهش رفلکس
شود.
نکته مهم این است که MRI و نوار عصب و عضله جایگزین یکدیگر نیستند.
MRI ساختمان ستون فقرات را نشان می‌دهد، در حالی که EMG/NCS عملکرد عصبی و شواهد آسیب عملکردی عصب را بررسی می‌کند.
در رادیکولوپاتی گردنی، نوار عصب و عضله می‌تواند به تأیید تشخیص، تعیین شدت و افتراق رادیکولوپاتی از بیماری‌های عصب محیطی کمک کند.
۴. تشخیص سیاتیک و رادیکولوپاتی کمری
یکی دیگر از موارد بسیار مهم، بیمار مبتلا به:
درد کمر + درد تیرکشنده به باسن و پا
است.
این حالت ممکن است ناشی از:
- فتق دیسک کمر
- تنگی کانال نخاعی
- تنگی فورامن
- درگیری ریشه L4
- درگیری ریشه L5
- درگیری ریشه S1
باشد.
در چنین شرایطی نوار عصب و عضله می‌تواند مشخص کند آیا شواهد الکتروفیزیولوژیک به نفع رادیکولوپاتی وجود دارد یا خیر و در صورت وجود، کدام ریشه بیشتر درگیر است.
۵. نوروپاتی دیابتی
یکی از کاربردهای مهم نوار عصب و عضله، بررسی نوروپاتی محیطی است.
در افراد مبتلا به دیابت ممکن است اعصاب محیطی به‌تدریج آسیب ببینند.
علائم ممکن است شامل:
- سوزش کف پا
- بی‌حسی انگشتان پا
- گزگز
- احساس برق‌گرفتگی
- احساس راه رفتن روی پنبه
- درد شبانه پا
- کاهش حس
- اختلال تعادل
باشد.
در نوروپاتی‌های منتشر، نوار عصب و عضله می‌تواند:
- وجود نوروپاتی
- نوع درگیری
- حسی یا حرکتی بودن
- میزان درگیری اعصاب
- الگوی آسیب
را بررسی کند.
البته تشخیص نوروپاتی دیابتی فقط بر اساس نوار عصب و عضله انجام نمی‌شود و شرح حال، معاینه و وضعیت متابولیک بیمار نیز اهمیت دارند.
۶. پلی‌نوروپاتی
پلی‌نوروپاتی یعنی درگیری چندین عصب محیطی.
علل متعددی می‌توانند باعث پلی‌نوروپاتی شوند، از جمله:
- دیابت
- کمبود ویتامین‌ها، به‌خصوص برخی ویتامین‌های گروه B
- بیماری‌های کلیوی
- بیماری‌های کبدی
- مصرف مزمن الکل
- بیماری‌های خودایمنی
- برخی بیماری‌های خونی
- برخی داروها و سموم
- بیماری‌های ارثی
- برخی بیماری‌های سیستمیک
در این بیماران معمولاً علائم ابتدا از پاها شروع می‌شود.
نوار عصب و عضله یکی از ابزارهای مهم برای تعیین الگوی نوروپاتی و کمک به طبقه‌بندی آن است.
۷. آسیب عصب بعد از تصادف یا ضربه
بعد از:
- تصادف
- شکستگی
- دررفتگی
- آسیب نافذ
- کشیدگی شدید اندام
- جراحی
ممکن است عصب آسیب ببیند.
در این شرایط نوار عصب و عضله می‌تواند برای بررسی وضعیت عصب و عضله و پیگیری روند آسیب و بهبود مورد استفاده قرار گیرد.
۸. آسیب شبکه بازویی
گاهی مشکل در یک عصب منفرد نیست، بلکه شبکه بازویی یا Brachial Plexus درگیر می‌شود.
این حالت ممکن است بعد از:
- تصادف
- کشش شدید شانه
- آسیب ورزشی
- جراحی
- برخی بیماری‌ها
ایجاد شود.
نوار عصب و عضله می‌تواند در تعیین محل و الگوی آسیب شبکه بازویی کمک‌کننده باشد.
۹. بیماری‌های عضلانی
نوار عصب و عضله فقط برای بیماری‌های عصبی نیست.
در برخی بیمارانی که دچار ضعف عضلانی هستند، پزشک به بیماری عضلانی یا Myopathy شک می‌کند.
علائم ممکن است شامل:
- ضعف عضلات ران
- مشکل در بالا رفتن از پله
- مشکل در بلند شدن از صندلی
- ضعف شانه‌ها
- مشکل در بالا بردن دست‌ها
باشد.
EMG می‌تواند در کنار آزمایش خون، CK، تصویربرداری و سایر بررسی‌ها در ارزیابی میوپاتی کمک کند.
۱۰. بررسی ضعف عضلانی بدون علت مشخص
گاهی بیمار می‌گوید:
«دست یا پایم ضعیف شده، اما MRI چیز خاصی نشان نداده است.»
در این شرایط بسته به معاینه، نوار عصب و عضله ممکن است به مشخص شدن منشأ ضعف کمک کند.
اختلال ممکن است در:
- عصب محیطی
- ریشه عصبی
- عضله
- شبکه عصبی
- محل اتصال عصب و عضله
باشد.
۱۱. بررسی گرفتگی و پرش عضلات
در بیمارانی که دچار:
- Fasciculation
- پرش عضله
- گرفتگی مکرر
- کرامپ
- ضعف همراه با پرش
هستند، بسته به شرح حال و معاینه ممکن است EMG درخواست شود.
البته هر پرش عضلانی به معنی بیماری جدی عصبی نیست.
تفسیر این علائم باید بر اساس معاینه و شرح حال انجام شود.
۱۲. بررسی بیماری‌های نورون حرکتی
در برخی بیماران که پزشک به بیماری‌های نورون حرکتی شک دارد، EMG می‌تواند بخشی از ارزیابی تشخیصی باشد.
یکی از مثال‌های شناخته‌شده:
ALS یا اسکلروز جانبی آمیوتروفیک
است.
اما نکته بسیار مهم این است که:
انجام نوار عصب و عضله به معنی شک قطعی پزشک به ALS نیست.
EMG برای علل بسیار متنوعی انجام می‌شود و در بیشتر بیمارانی که برای بی‌حسی، درد، سیاتیک یا تونل کارپ مراجعه می‌کنند، علت بسیار شایع‌تر و قابل درمان‌تری وجود دارد.
۱۳. بیماری‌های محل اتصال عصب و عضله
در شرایط خاص، مطالعات تخصصی‌تر مانند Repetitive Nerve Stimulation یا سایر تست‌های الکتروفیزیولوژیک ممکن است برای بررسی اختلالات محل اتصال عصب و عضله استفاده شوند.
یکی از بیماری‌های شناخته‌شده در این گروه:
میاستنی گراویس
است.
در این بیماران معمولاً علائم ضعف عضلانی با ویژگی‌های خاص بالینی همراه است و انتخاب تست مناسب باید توسط پزشک انجام شود.
چه بیمارانی باید برای نوار عصب و عضله مراجعه کنند؟
به‌طور کلی، بیمارانی که یکی از علائم زیر را دارند، ممکن است کاندید مناسبی برای بررسی الکترودیاگنوستیک باشند:
علائم حسی
- بی‌حسی
- گزگز
- مورمور
- سوزش
- احساس برق‌گرفتگی
- کاهش حس
- خواب رفتن دست یا پا
علائم حرکتی
- ضعف دست
- ضعف پا
- کاهش قدرت گرفتن اشیا
- افتادن اشیا از دست
- کشیده شدن پا هنگام راه رفتن
- لنگیدن ناشی از ضعف
- لاغر شدن عضله
علائم درد
- درد تیرکشنده از گردن به دست
- درد تیرکشنده از کمر به پا
- درد همراه با بی‌حسی
- درد همراه با ضعف
- درد همراه با گزگز
سایر علائم
- پرش عضلات
- کرامپ‌های غیرطبیعی
- ضعف بدون علت مشخص
- شک به آسیب عصب بعد از جراحی یا تصادف
AANEM نیز درد، بی‌حسی، پارستزی، ضعف، آتروفی و خستگی عضلانی را از علائمی می‌داند که می‌توانند نیازمند ارزیابی الکترودیاگنوستیک باشند.
آیا هر کسی که کمر درد دارد باید نوار عصب و عضله انجام دهد؟
خیر.
این یکی از مهم‌ترین نکات در مورد نوار عصب و عضله است.
اگر بیمار فقط:
کمردرد مکانیکی بدون بی‌حسی، گزگز، ضعف یا علائم عصبی
داشته باشد، معمولاً نوار عصب و عضله اولین بررسی مورد نیاز نیست.
AANEM نیز اشاره می‌کند که EDX در درد منفرد گردن یا کمر بدون شواهد اختلال عصبی اندام‌ها، یا در شرایطی که نتیجه تست قرار نیست برنامه درمانی را تغییر دهد، کاربرد محدودی دارد.
بنابراین نوار عصب و عضله باید با هدف مشخص بالینی درخواست شود.
آیا هر بیمار مبتلا به دیسک باید نوار عصب و عضله انجام دهد؟
خیر.
وجود دیسک در MRI به‌تنهایی به معنی آسیب عملکردی عصب نیست.
ممکن است در MRI فردی فتق دیسک دیده شود اما هیچ علامت عصبی نداشته باشد.
از طرف دیگر ممکن است بیمار علائم رادیکولوپاتی داشته باشد و پزشک برای مشخص شدن شدت یا افتراق بیماری‌های دیگر، نوار عصب و عضله درخواست کند.
به همین دلیل، MRI و EMG/NCS اطلاعات متفاوتی ارائه می‌کنند.
تفاوت MRI با نوار عصب و عضله چیست؟
MRI بیشتر ساختار را نشان می‌دهد
MRI می‌تواند مواردی مانند:
- دیسک
- تنگی کانال
- تنگی فورامن
- استئوفیت
- تغییرات نخاع
- ضایعات ساختاری
را نشان دهد.
EMG/NCS بیشتر عملکرد عصب و عضله را بررسی می‌کند
این بررسی می‌تواند نشان دهد:
- آیا عصب آسیب دیده است؟
- محل آسیب کجاست؟
- آسیب در ریشه است یا عصب محیطی؟
- شدت درگیری چقدر است؟
- آیا آسیب حسی یا حرکتی وجود دارد؟
- آیا شواهد دنرواسیون عضله وجود دارد؟
بنابراین در بسیاری از بیماران این دو روش مکمل یکدیگر هستند.
چرا ممکن است MRI دیسک نشان دهد ولی نوار عصب طبیعی باشد؟
این اتفاق کاملاً ممکن است.
چون:
وجود فشار یا تغییر ساختمانی روی MRI الزاماً مساوی با آسیب عملکردی عصب نیست.
ممکن است دیسک یا تنگی فورامن وجود داشته باشد، اما هنوز آسیب الکتروفیزیولوژیک قابل اثبات ایجاد نکرده باشد.
از طرف دیگر، زمان انجام تست نیز اهمیت دارد.
آیا نوار عصب و عضله بلافاصله بعد از شروع درد قابل انجام است؟
باید بر اساس بیماری و سؤال بالینی تصمیم‌گیری شود.
در بعضی آسیب‌های حاد عصبی، ممکن است تغییرات EMG با فاصله زمانی ظاهر شوند.
بنابراین اگر بیمار مثلاً به‌تازگی دچار یک آسیب عصبی شدید شده است، پزشک ممکن است بر اساس نوع آسیب تصمیم بگیرد که:
- تست در همان زمان انجام شود،
- یا در زمان مناسب‌تری تکرار شود.
به همین دلیل زمان‌بندی تست باید توسط پزشک تعیین شود.
نوار عصب و عضله چگونه انجام می‌شود؟
معمولاً بیمار ابتدا توسط پزشک معاینه می‌شود.
پزشک درباره مواردی مانند:
- محل درد
- شروع علائم
- مدت علائم
- بی‌حسی
- ضعف
- بیماری‌های زمینه‌ای
- جراحی قبلی
- آسیب
- داروها
سؤال می‌کند.
سپس بسته به تشخیص احتمالی، اعصاب و عضلات مناسب انتخاب می‌شوند.
آیا نوار عصب و عضله درد دارد؟
قسمت NCS ممکن است احساس:
- شوک کوتاه
- گزگز
- ضربه الکتریکی خفیف
ایجاد کند.
قسمت Needle EMG نیز ممکن است کمی ناراحت‌کننده باشد.
اما معمولاً تست قابل تحمل است.
سوزن مورد استفاده ظریف و استریل و یک‌بارمصرف است. AANEM نیز اشاره می‌کند که در قسمت Needle EMG ممکن است مقدار کمی درد یا ناراحتی وجود داشته باشد.
آیا نوار عصب و عضله عارضه خطرناکی دارد؟
در اغلب افراد، این تست یک بررسی کم‌خطر است.
ممکن است:
- درد خفیف
- حساسیت موضعی
- کبودی کوچک
- ناراحتی موقت
ایجاد شود.
عوارض جدی بسیار نادر هستند.
با این حال، بیمار باید پزشک را از شرایط خاص مانند مصرف داروهای ضدانعقاد، اختلالات انعقادی یا وجود برخی مشکلات پزشکی مطلع کند.
قبل از نوار عصب و عضله چه کارهایی انجام دهیم؟
معمولاً نیاز به ناشتا بودن نیست.
بهتر است:
- پوست تمیز باشد.
- از کرم و روغن روی پوست استفاده نشود.
- لباس مناسب پوشیده شود.
- فهرست داروها همراه بیمار باشد.
- گزارش MRI، CT، آزمایش‌ها و نوارهای قبلی در صورت وجود همراه بیمار باشد.
مهم است که بیمار سوابق قبلی خود را همراه داشته باشد تا پزشک بتواند یافته‌های جدید را با اطلاعات قبلی مقایسه کند.
آیا مصرف دارو مانع نوار عصب و عضله است؟
در اغلب موارد بسیاری از داروهای معمول مانعی برای انجام تست نیستند.
اما بیمار باید پزشک را در مورد:
- داروهای ضدانعقاد
- داروهای ضدپلاکت
- بیماری‌های انعقادی
- بیماری‌های عصبی
- جراحی‌های اخیر
مطلع کند.
هیچ دارویی را صرفاً برای انجام نوار عصب و عضله خودسرانه قطع نکنید.
نوار عصب و عضله چه بیماری‌هایی را تشخیص می‌دهد؟
به‌صورت کلی، مهم‌ترین بیماری‌هایی که ممکن است با کمک EMG/NCS ارزیابی شوند عبارت‌اند از:
بیماری‌های اعصاب محیطی
- سندرم تونل کارپ
- نوروپاتی اولنار
- نوروپاتی رادیال
- نوروپاتی پرونئال
- نوروپاتی تیبیال
- سایر مونونوروپاتی‌ها
بیماری‌های ریشه عصبی
- رادیکولوپاتی گردنی
- رادیکولوپاتی کمری
- رادیکولوپاتی ساکرال
- سیاتیک با شک به آسیب ریشه عصبی
بیماری‌های منتشر اعصاب
- پلی‌نوروپاتی دیابتی
- پلی‌نوروپاتی متابولیک
- پلی‌نوروپاتی سمی
- برخی نوروپاتی‌های التهابی
- برخی نوروپاتی‌های ارثی
بیماری‌های شبکه عصبی
- براکیال پلکسوپاتی
- لومبوساکرال پلکسوپاتی
بیماری‌های عضلانی
- برخی میوپاتی‌ها
- برخی بیماری‌های عضلانی التهابی
بیماری‌های نورون حرکتی
- برخی بیماری‌های نورون حرکتی مانند ALS
اختلالات محل اتصال عصب و عضله
- برخی موارد میاستنی گراویس و اختلالات مشابه، با تست‌های تخصصی مناسب
نوار عصب و عضله برای تشخیص کدام بیماری‌ها مناسب نیست؟
این تست برای همه بیماری‌ها مناسب نیست.
مثلاً در بیماری‌های سیستم عصبی مرکزی مانند:
- سکته مغزی
- ام‌اس
- بسیاری از ضایعات مغز
- بسیاری از ضایعات نخاعی
نوار عصب و عضله به‌تنهایی تست اصلی تشخیصی نیست.
در چنین شرایطی بسته به بیماری ممکن است MRI مغز یا نخاع، آزمایش خون، بررسی مایع نخاع یا سایر تست‌های تخصصی مورد نیاز باشد.
آیا نوار عصب و عضله شدت بیماری را مشخص می‌کند؟
در بسیاری از بیماری‌های عصبی محیطی، بله.
برای مثال در سندرم تونل کارپ می‌توان شدت درگیری عصب مدیان را ارزیابی کرد.
همچنین در برخی نوروپاتی‌ها و رادیکولوپاتی‌ها می‌توان شواهدی از آسیب آکسونی یا تغییرات دیگر را بررسی کرد.
در نتیجه، تست ممکن است علاوه بر تشخیص، برای ارزیابی شدت و گاهی پیش‌آگهی نیز مفید باشد.
آیا نوار عصب و عضله برای پیگیری درمان هم استفاده می‌شود؟
در برخی بیماری‌ها بله.
مثلاً اگر بیمار دچار آسیب عصبی شده باشد، ممکن است پزشک در شرایط مناسب، تست را در آینده تکرار کند تا تغییرات الکتروفیزیولوژیک را بررسی کند.
اما تکرار نوار عصب و عضله نباید به‌صورت روتین و بدون سؤال بالینی مشخص انجام شود.
در برخی بیماری‌های عصبی پیشرونده یا مواردی که وضعیت بیمار تغییر کرده است، بررسی سریالی می‌تواند اطلاعات مفیدی درباره تغییرات بیماری ارائه کند.
چه زمانی نوار عصب و عضله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؟
در شرایط زیر ارزش تشخیصی آن بیشتر می‌شود:
وقتی تشخیص بالینی مشخص نیست
مثلاً بیمار همزمان:
- درد گردن
- بی‌حسی دست
- گزگز انگشتان
دارد و باید مشخص شود مشکل از گردن است یا مچ دست.
وقتی MRI با علائم بیمار همخوانی ندارد
مثلاً MRI تغییرات متعددی دارد اما مشخص نیست کدام یک مسئول علائم بیمار است.
وقتی باید رادیکولوپاتی از نوروپاتی افتراق داده شود
برای مثال:
درد گردن + گزگز دست
ممکن است ناشی از ریشه عصبی گردن باشد یا تونل کارپ.
وقتی شدت آسیب مهم است
مثلاً در سندرم تونل کارپ شدید، دانستن شدت آسیب عصب در تصمیم‌گیری درمانی اهمیت دارد.
یکی از مهم‌ترین کاربردهای نوار عصب و عضله: افتراق بیماری‌های مشابه
گاهی علائم بیمار بسیار شبیه یکدیگر هستند.
مثلاً:
گزگز دست
می‌تواند ناشی از:
- تونل کارپ
- رادیکولوپاتی گردنی
- نوروپاتی اولنار
- پلی‌نوروپاتی
- آسیب شبکه بازویی
باشد.
بنابراین هدف نوار عصب و عضله فقط «تأیید یک بیماری» نیست؛ بلکه کمک به افتراق تشخیص‌های مختلف نیز اهمیت زیادی دارد.
آیا نوار عصب و عضله صددرصد دقیق است؟
خیر.
هیچ آزمایش پزشکی به‌تنهایی ۱۰۰ درصد دقیق نیست.
EMG/NCS نیز باید همراه با:
- شرح حال
- معاینه
- تست‌های بالینی
- MRI در موارد لازم
- آزمایش خون در صورت نیاز
تفسیر شود.
برای مثال در رادیکولوپاتی، EMG اختصاصیت بالایی دارد اما حساسیت آن کامل نیست؛ بنابراین یک تست طبیعی همیشه به‌تنهایی تمام احتمالات بالینی را رد نمی‌کند.
آیا پزشک باید فقط بر اساس برگه نوار عصب و عضله تصمیم بگیرد؟
خیر.
یک نوار عصب و عضله با کیفیت فقط مجموعه‌ای از اعداد نیست.
پزشک متخصص الکترودیاگنوستیک باید:
- بیمار را معاینه کند.
- تشخیص‌های احتمالی را مشخص کند.
- اعصاب مناسب را انتخاب کند.
- عضلات مناسب را بررسی کند.
- نتایج را با علائم بیمار تطبیق دهد.
- در نهایت یک تفسیر بالینی ارائه کند.
AANEM تأکید می‌کند که EDX باید در کنار شرح حال و معاینه بالینی انجام شود و انتخاب تست‌ها بر اساس سؤال بالینی باشد.
چرا انجام نوار عصب و عضله توسط پزشک متخصص اهمیت دارد؟
تکنیک انجام تست اهمیت زیادی دارد.
در یک بررسی استاندارد باید عوامل مختلفی مانند:
- دمای اندام
- انتخاب عصب
- محل تحریک
- فاصله‌گذاری
- انتخاب عضلات
- تکنیک ثبت
- تفسیر الگوها
در نظر گرفته شوند.
به همین دلیل، کیفیت نوار عصب و عضله صرفاً به دستگاه وابسته نیست.
تجربه و آموزش پزشک در الکترودیاگنوستیک اهمیت بسیار زیادی دارد.
AANEM نیز توصیه می‌کند Needle EMG توسط پزشک آموزش‌دیده در پزشکی الکترودیاگنوستیک انجام شود.
نوار عصب و عضله در اراک
اگر در اراک زندگی می‌کنید و دچار مشکلاتی مانند:
- بی‌حسی دست
- خواب رفتن دست
- سندرم تونل کارپ
- درد تیرکشنده از گردن به دست
- درد سیاتیک
- بی‌حسی پا
- گزگز کف پا
- نوروپاتی دیابتی
- ضعف عضلات
- گرفتگی و پرش عضلات
- آسیب عصبی بعد از تصادف
- آسیب عصب پس از جراحی
- شک به دیسک گردن یا کمر
هستید، ممکن است پزشک انجام نوار عصب و عضله در اراک را برای شما توصیه کند.
در بسیاری از این بیماران، هدف از انجام تست این نیست که صرفاً نام یک بیماری روی برگه نوشته شود؛ بلکه هدف اصلی این است که مشخص شود کدام قسمت از سیستم عصبی یا عضلانی دچار مشکل شده و شدت آن چقدر است.
این اطلاعات می‌تواند در انتخاب درمان مناسب نقش داشته باشد.
چه زمانی بیمار با درد گردن باید برای نوار عصب و عضله مراجعه کند؟
اگر درد گردن تنها علامت بیمار باشد، معمولاً نوار عصب و عضله ضرورت فوری ندارد.
اما اگر درد گردن همراه با:
- انتشار درد به دست
- گزگز
- بی‌حسی
- ضعف
- کاهش رفلکس
- لاغر شدن عضلات دست
باشد، انجام EMG/NCS ممکن است ارزش تشخیصی بیشتری پیدا کند.
چه زمانی بیمار با کمردرد باید نوار عصب و عضله انجام دهد؟
کمردرد ساده به‌تنهایی معمولاً اندیکاسیون اصلی نیست.
اما اگر همراه با:
- درد تیرکشنده به پا
- بی‌حسی
- گزگز
- ضعف پا
- افتادگی پا
- تغییر رفلکس
- شک به رادیکولوپاتی
باشد، ممکن است نوار عصب و عضله درخواست شود.
چه زمانی بیمار مبتلا به تونل کارپ باید نوار عصب انجام دهد؟
در بیماری که علائم تیپیک تونل کارپ دارد، تشخیص ممکن است تا حد زیادی بر اساس شرح حال و معاینه انجام شود.
اما EMG/NCS می‌تواند در مواردی که:
- تشخیص قطعی نیست؛
- شدت بیماری اهمیت دارد؛
- بیماری دیگری مطرح است؛
- علائم شدید هستند؛
- ضعف یا آتروفی وجود دارد؛
- قرار است درمان جراحی انجام شود؛
- یا پاسخ به درمان مناسب نبوده است؛
اطلاعات مهمی ارائه کند.
آیا قبل از نوار عصب و عضله باید MRI داشته باشیم؟
خیر، همیشه لازم نیست.
اینکه ابتدا MRI انجام شود یا EMG/NCS، به علائم بیمار و سؤال تشخیصی بستگی دارد.
گاهی پزشک ابتدا بر اساس معاینه نوار عصب و عضله درخواست می‌کند.
گاهی MRI اولویت دارد.
گاهی هر دو لازم هستند.
بنابراین انجام خودسرانه MRI و نوار عصب و عضله بدون مشخص بودن سؤال تشخیصی، همیشه بهترین رویکرد نیست.
آیا نوار عصب و عضله می‌تواند علت درد را مشخص کند؟
در برخی بیماران بله، اما باید تفاوت مهمی را در نظر گرفت:
EMG/NCS بیشتر برای بررسی اختلالات عصبی ـ عضلانی طراحی شده است، نه تمام انواع درد.
اگر درد بیمار ناشی از:
- آرتروز مفصل
- التهاب تاندون
- بورسیت
- آسیب رباط
- مشکلات مکانیکی مفصل
- درد میوفاشیال بدون درگیری عصبی
باشد، ممکن است نوار عصب و عضله طبیعی باشد.
طبیعی بودن نوار عصب و عضله در چنین شرایطی کاملاً ممکن است.
اگر نوار عصب و عضله طبیعی باشد یعنی بیمار هیچ مشکلی ندارد؟
خیر.
نوار عصب طبیعی یعنی در محدوده اعصاب و عضلاتی که بررسی شده‌اند، شواهد الکتروفیزیولوژیک مشخصی از برخی اختلالات وجود ندارد.
اما بیمار ممکن است همچنان:
- درد عضلانی
- درد مفصلی
- التهاب تاندون
- مشکلات ستون فقرات بدون آسیب قابل اثبات عصبی
- برخی اختلالات عصبی مرکزی
- یا بیماری‌هایی داشته باشد که با EDX به‌خوبی ارزیابی نمی‌شوند.
بنابراین نتیجه «نرمال» باید در چارچوب بالینی تفسیر شود.
نوار عصب و عضله و طب فیزیکی و توانبخشی
نوار عصب و عضله یکی از ابزارهای بسیار مهم در طب فیزیکی و توانبخشی است.
متخصص طب فیزیکی می‌تواند بر اساس:
- شرح حال
- معاینه
- الگوی درد
- قدرت عضلات
- رفلکس‌ها
- حس
- تست‌های بالینی
- MRI
- و در صورت نیاز EMG/NCS
تشخیص دقیق‌تری از مشکل بیمار ارائه کند.
این موضوع به‌خصوص در بیمارانی که همزمان مشکلات ستون فقرات، دردهای اسکلتی ـ عضلانی و علائم عصبی دارند اهمیت زیادی دارد.
آیا نوار عصب و عضله برای همه افراد یکسان است؟
خیر.
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور شود برای همه بیماران یک «پکیج ثابت» انجام می‌شود.
در حالی که تعداد و نوع اعصاب و عضلات مورد بررسی باید بر اساس:
- علائم بیمار
- محل درگیری
- تشخیص احتمالی
- معاینه
- سابقه بیماری
انتخاب شود.
برای مثال بررسی بیماری که شک به تونل کارپ دارد با بیماری که به پلی‌نوروپاتی یا رادیکولوپاتی کمری مشکوک است، یکسان نیست.
AANEM نیز بر انتخاب هدفمند تست‌ها بر اساس سؤال بالینی تأکید دارد.
نوار عصب و عضله در کودکان
در کودکان نیز در شرایط خاص می‌توان از مطالعات الکترودیاگنوستیک استفاده کرد، اما ضرورت و نوع تست باید متناسب با سن کودک، علائم و تشخیص احتمالی تعیین شود.
آیا نوار عصب و عضله در سالمندان هم کاربرد دارد؟
بله.
در سالمندان ممکن است مشکلات مختلفی همزمان وجود داشته باشد، مانند:
- تنگی کانال
- رادیکولوپاتی
- نوروپاتی
- تونل کارپ
- نوروپاتی اولنار
در چنین شرایطی EDX می‌تواند به مشخص شدن سهم هر یک از این اختلالات کمک کند.
مهم‌ترین نکته درباره نوار عصب و عضله
نوار عصب و عضله را نباید یک «آزمایش ساده برای دیسک» دانست.
این تست یک ارزیابی تخصصی سیستم عصبی محیطی و عضلات است که می‌تواند به پزشک کمک کند:
محل آسیب + نوع آسیب + شدت آسیب + افتراق بیماری‌های مشابه
را بهتر مشخص کند.
جمع‌بندی
نوار عصب و عضله یا EMG/NCS یکی از مهم‌ترین ابزارهای تشخیص بیماری‌های اعصاب محیطی و عضلات است.
مهم‌ترین کاربردهای آن شامل بررسی:
- سندرم تونل کارپ
- گرفتگی عصب اولنار
- نوروپاتی‌های محیطی
- نوروپاتی دیابتی
- پلی‌نوروپاتی
- رادیکولوپاتی گردنی
- رادیکولوپاتی کمری
- سیاتیک
- آسیب شبکه بازویی
- آسیب‌های عصبی پس از ضربه
- برخی بیماری‌های عضلانی
- برخی بیماری‌های محل اتصال عصب و عضله
- برخی بیماری‌های نورون حرکتی
است.
افرادی که دچار بی‌حسی، گزگز، خواب رفتن اندام، درد تیرکشنده، ضعف، آتروفی، پرش عضلات، کرامپ یا علائم عصبی پس از آسیب هستند، ممکن است بر اساس نظر پزشک کاندید انجام نوار عصب و عضله باشند.
در عین حال، هر کمردرد یا گردن‌دردی نیاز به نوار عصب و عضله ندارد و انجام این تست زمانی بیشترین ارزش را دارد که یک سؤال تشخیصی مشخص وجود داشته باشد و نتیجه آن بتواند به تشخیص یا تصمیم درمانی کمک کند.
برای تفسیر صحیح نوار عصب و عضله، بهتر است این بررسی توسط پزشک متخصص و آموزش‌دیده در الکترودیاگنوستیک و همراه با شرح حال و معاینه بالینی انجام شود.
اگر در اراک دچار بی‌حسی دست و پا، گزگز، دردهای تیرکشنده، سیاتیک، درد گردن و انتشار به دست، سندرم تونل کارپ، نوروپاتی دیابتی یا ضعف عضلانی هستید، مراجعه به متخصص طب فیزیکی و توانبخشی می‌تواند برای تعیین علت علائم و بررسی ضرورت نوار عصب و عضله کمک‌کننده باشد.
نوار عصب و عضله چیست؟ راهنمای کامل کاربرد نوار عصب و عضله، بیماری‌های قابل تشخیص و اینکه چه کسانی باید این آزمایش را انجام دهند
نوار عصب و عضله برای چه بیماری‌هایی انجام می‌شود؟
نوار عصب و عضله یا الکترومیوگرافی و بررسی هدایت عصبی که در پزشکی با اصطلاح EMG/NCS یا Electrodiagnostic Study (EDX) شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین روش‌های بررسی عملکرد اعصاب محیطی، ریشه‌های عصبی، عضلات و محل اتصال عصب و عضله است.
بسیاری از بیمارانی که با علائمی مانند:
- بی‌حسی دست یا پا
- گزگز و مورمور شدن
- خواب رفتن دست‌ها
- درد تیرکشنده به دست یا پا
- ضعف عضلانی
- افتادن اشیا از دست
- ضعف پا
- گرفتگی و پرش عضلات
- درد سیاتیک
- درد گردن همراه با انتشار به دست
- درد کمر همراه با انتشار به پا
- بی‌حسی انگشتان
- سندرم تونل کارپ
- شک به دیسک گردن یا کمر
- نوروپاتی دیابتی
مراجعه می‌کنند، ممکن است پزشک برای آنها نوار عصب و عضله درخواست کند.
نکته مهم این است که نوار عصب و عضله صرفاً یک «آزمایش برای دیسک» نیست. این بررسی می‌تواند به پزشک کمک کند مشخص کند مشکل بیمار بیشتر مربوط به ریشه عصب در ستون فقرات، یک عصب محیطی، شبکه عصبی، چندین عصب، عضله یا محل اتصال عصب و عضله است. انجمن تخصصی AANEM نیز نوار عصب و عضله را ابزاری برای تعیین محل، نوع و شدت اختلالات عصبی ـ عضلانی معرفی می‌کند.
نوار عصب و عضله دقیقاً چیست؟
اصطلاح «نوار عصب و عضله» در واقع معمولاً به مجموعه‌ای از دو بررسی اصلی اشاره دارد:
۱. مطالعه هدایت عصبی یا NCS
در این قسمت، پزشک با تحریک الکتریکی بسیار خفیف یک عصب، نحوه انتقال پیام عصبی را بررسی می‌کند.
این بررسی می‌تواند اطلاعاتی درباره:
- سرعت انتقال پیام عصبی
- شدت یا دامنه پاسخ عصبی
- تأخیر انتقال پیام
- عملکرد بخش حسی عصب
- عملکرد بخش حرکتی عصب
ارائه کند.
تحریک‌ها معمولاً کوتاه هستند و بیمار ممکن است احساس یک شوک یا گزگز کوتاه داشته باشد.
۲. الکترومیوگرافی یا Needle EMG
در این قسمت از یک سوزن بسیار ظریف و استریل برای بررسی فعالیت الکتریکی عضلات استفاده می‌شود.
پزشک می‌تواند فعالیت عضله را:
- در حالت استراحت
- هنگام انقباض مختصر
- و هنگام انقباض قوی‌تر
بررسی کند.
بنابراین «نوار عصب و عضله» در واقع یک بررسی تشخیصی کامل‌تر از صرفاً یک تست الکتریکی ساده است.
نوار عصب و عضله چه چیزی را مشخص می‌کند؟
یکی از مهم‌ترین مزایای EMG/NCS این است که به پزشک کمک می‌کند محل مشکل را مشخص کند.
برای مثال بیماری ممکن است بگوید:
«دست چپم بی‌حس می‌شود.»
اما علت می‌تواند بسیار متفاوت باشد.
ممکن است مشکل:
- ریشه عصبی گردن باشد؛
- عصب مدیان در مچ دست باشد؛
- عصب اولنار در آرنج باشد؛
- شبکه بازویی باشد؛
- یک پلی‌نوروپاتی باشد؛
- یا حتی بیماری عضلانی باشد.
نوار عصب و عضله می‌تواند در افتراق این حالت‌ها بسیار کمک‌کننده باشد.
AANEM کاربردهای اصلی EDX را شامل بررسی ریشه‌های عصبی، شبکه‌های عصبی، اعصاب محیطی، بیماری‌های عضلانی، اختلالات محل اتصال عصب و عضله و برخی بیماری‌های نورون حرکتی می‌داند.
مهم‌ترین کاربردهای نوار عصب و عضله
۱. تشخیص سندرم تونل کارپ
یکی از شایع‌ترین دلایل انجام نوار عصب و عضله، سندرم تونل کارپ یا Carpal Tunnel Syndrome است.
در این بیماری عصب مدیان در ناحیه مچ دست تحت فشار قرار می‌گیرد.
علائم معمول عبارت‌اند از:
- بی‌حسی انگشت شست
- بی‌حسی انگشت اشاره
- بی‌حسی انگشت میانی
- گاهی نیمه خارجی انگشت حلقه
- گزگز دست
- خواب رفتن دست هنگام شب
- بیدار شدن از خواب به علت بی‌حسی
- احساس سوزش
- ضعف گرفتن اشیا
- افتادن اشیا از دست
- کاهش قدرت عضلات شست در موارد پیشرفته
نوار عصب و عضله می‌تواند وجود درگیری عصب مدیان، شدت آن و وجود آسیب آکسونی را بررسی کند و همچنین به افتراق آن از مشکلاتی مانند رادیکولوپاتی گردنی یا پلی‌نوروپاتی کمک کند.
۲. تشخیص گرفتگی عصب اولنار در آرنج
نوروپاتی اولنار در آرنج نیز یکی از مشکلات شایع است.
این بیماری می‌تواند باعث:
- بی‌حسی انگشت کوچک
- بی‌حسی نیمه داخلی انگشت حلقه
- گزگز دست
- درد سمت داخلی آرنج
- ضعف گرفتن اشیا
- ضعف عضلات ظریف دست
- لاغر شدن برخی عضلات دست در موارد شدید
شود.
نوار عصب و عضله می‌تواند به مشخص شدن محل درگیری عصب و شدت آسیب کمک کند.
۳. تشخیص دیسک گردن و رادیکولوپاتی گردنی
یکی از کاربردهای مهم نوار عصب و عضله، بررسی بیمارانی است که به رادیکولوپاتی گردنی مشکوک هستند.
رادیکولوپاتی گردنی زمانی ایجاد می‌شود که یک ریشه عصبی در ناحیه گردن دچار اختلال شود.
شایع‌ترین علل آن عبارت‌اند از:
- فتق دیسک گردن
- تنگی سوراخ بین مهره‌ای
- تغییرات فرسایشی ستون فقرات
- استئوفیت‌ها
- ضخیم شدن برخی ساختارهای اطراف کانال عصبی
بیمار ممکن است دچار:
- درد گردن
- درد شانه
- درد تیرکشنده به دست
- گزگز
- بی‌حسی
- ضعف دست
- کاهش رفلکس
شود.
نکته مهم این است که MRI و نوار عصب و عضله جایگزین یکدیگر نیستند.
MRI ساختمان ستون فقرات را نشان می‌دهد، در حالی که EMG/NCS عملکرد عصبی و شواهد آسیب عملکردی عصب را بررسی می‌کند.
در رادیکولوپاتی گردنی، نوار عصب و عضله می‌تواند به تأیید تشخیص، تعیین شدت و افتراق رادیکولوپاتی از بیماری‌های عصب محیطی کمک کند.
۴. تشخیص سیاتیک و رادیکولوپاتی کمری
یکی دیگر از موارد بسیار مهم، بیمار مبتلا به:
درد کمر + درد تیرکشنده به باسن و پا
است.
این حالت ممکن است ناشی از:
- فتق دیسک کمر
- تنگی کانال نخاعی
- تنگی فورامن
- درگیری ریشه L4
- درگیری ریشه L5
- درگیری ریشه S1
باشد.
در چنین شرایطی نوار عصب و عضله می‌تواند مشخص کند آیا شواهد الکتروفیزیولوژیک به نفع رادیکولوپاتی وجود دارد یا خیر و در صورت وجود، کدام ریشه بیشتر درگیر است.
۵. نوروپاتی دیابتی
یکی از کاربردهای مهم نوار عصب و عضله، بررسی نوروپاتی محیطی است.
در افراد مبتلا به دیابت ممکن است اعصاب محیطی به‌تدریج آسیب ببینند.
علائم ممکن است شامل:
- سوزش کف پا
- بی‌حسی انگشتان پا
- گزگز
- احساس برق‌گرفتگی
- احساس راه رفتن روی پنبه
- درد شبانه پا
- کاهش حس
- اختلال تعادل
باشد.
در نوروپاتی‌های منتشر، نوار عصب و عضله می‌تواند:
- وجود نوروپاتی
- نوع درگیری
- حسی یا حرکتی بودن
- میزان درگیری اعصاب
- الگوی آسیب
را بررسی کند.
البته تشخیص نوروپاتی دیابتی فقط بر اساس نوار عصب و عضله انجام نمی‌شود و شرح حال، معاینه و وضعیت متابولیک بیمار نیز اهمیت دارند.
۶. پلی‌نوروپاتی
پلی‌نوروپاتی یعنی درگیری چندین عصب محیطی.
علل متعددی می‌توانند باعث پلی‌نوروپاتی شوند، از جمله:
- دیابت
- کمبود ویتامین‌ها، به‌خصوص برخی ویتامین‌های گروه B
- بیماری‌های کلیوی
- بیماری‌های کبدی
- مصرف مزمن الکل
- بیماری‌های خودایمنی
- برخی بیماری‌های خونی
- برخی داروها و سموم
- بیماری‌های ارثی
- برخی بیماری‌های سیستمیک
در این بیماران معمولاً علائم ابتدا از پاها شروع می‌شود.
نوار عصب و عضله یکی از ابزارهای مهم برای تعیین الگوی نوروپاتی و کمک به طبقه‌بندی آن است.
۷. آسیب عصب بعد از تصادف یا ضربه
بعد از:
- تصادف
- شکستگی
- دررفتگی
- آسیب نافذ
- کشیدگی شدید اندام
- جراحی
ممکن است عصب آسیب ببیند.
در این شرایط نوار عصب و عضله می‌تواند برای بررسی وضعیت عصب و عضله و پیگیری روند آسیب و بهبود مورد استفاده قرار گیرد.
۸. آسیب شبکه بازویی
گاهی مشکل در یک عصب منفرد نیست، بلکه شبکه بازویی یا Brachial Plexus درگیر می‌شود.
این حالت ممکن است بعد از:
- تصادف
- کشش شدید شانه
- آسیب ورزشی
- جراحی
- برخی بیماری‌ها
ایجاد شود.
نوار عصب و عضله می‌تواند در تعیین محل و الگوی آسیب شبکه بازویی کمک‌کننده باشد.
۹. بیماری‌های عضلانی
نوار عصب و عضله فقط برای بیماری‌های عصبی نیست.
در برخی بیمارانی که دچار ضعف عضلانی هستند، پزشک به بیماری عضلانی یا Myopathy شک می‌کند.
علائم ممکن است شامل:
- ضعف عضلات ران
- مشکل در بالا رفتن از پله
- مشکل در بلند شدن از صندلی
- ضعف شانه‌ها
- مشکل در بالا بردن دست‌ها
باشد.
EMG می‌تواند در کنار آزمایش خون، CK، تصویربرداری و سایر بررسی‌ها در ارزیابی میوپاتی کمک کند.
۱۰. بررسی ضعف عضلانی بدون علت مشخص
گاهی بیمار می‌گوید:
«دست یا پایم ضعیف شده، اما MRI چیز خاصی نشان نداده است.»
در این شرایط بسته به معاینه، نوار عصب و عضله ممکن است به مشخص شدن منشأ ضعف کمک کند.
اختلال ممکن است در:
- عصب محیطی
- ریشه عصبی
- عضله
- شبکه عصبی
- محل اتصال عصب و عضله
باشد.
۱۱. بررسی گرفتگی و پرش عضلات
در بیمارانی که دچار:
- Fasciculation
- پرش عضله
- گرفتگی مکرر
- کرامپ
- ضعف همراه با پرش
هستند، بسته به شرح حال و معاینه ممکن است EMG درخواست شود.
البته هر پرش عضلانی به معنی بیماری جدی عصبی نیست.
تفسیر این علائم باید بر اساس معاینه و شرح حال انجام شود.
۱۲. بررسی بیماری‌های نورون حرکتی
در برخی بیماران که پزشک به بیماری‌های نورون حرکتی شک دارد، EMG می‌تواند بخشی از ارزیابی تشخیصی باشد.
یکی از مثال‌های شناخته‌شده:
ALS یا اسکلروز جانبی آمیوتروفیک
است.
اما نکته بسیار مهم این است که:
انجام نوار عصب و عضله به معنی شک قطعی پزشک به ALS نیست.
EMG برای علل بسیار متنوعی انجام می‌شود و در بیشتر بیمارانی که برای بی‌حسی، درد، سیاتیک یا تونل کارپ مراجعه می‌کنند، علت بسیار شایع‌تر و قابل درمان‌تری وجود دارد.
۱۳. بیماری‌های محل اتصال عصب و عضله
در شرایط خاص، مطالعات تخصصی‌تر مانند Repetitive Nerve Stimulation یا سایر تست‌های الکتروفیزیولوژیک ممکن است برای بررسی اختلالات محل اتصال عصب و عضله استفاده شوند.
یکی از بیماری‌های شناخته‌شده در این گروه:
میاستنی گراویس
است.
در این بیماران معمولاً علائم ضعف عضلانی با ویژگی‌های خاص بالینی همراه است و انتخاب تست مناسب باید توسط پزشک انجام شود.
چه بیمارانی باید برای نوار عصب و عضله مراجعه کنند؟
به‌طور کلی، بیمارانی که یکی از علائم زیر را دارند، ممکن است کاندید مناسبی برای بررسی الکترودیاگنوستیک باشند:
علائم حسی
- بی‌حسی
- گزگز
- مورمور
- سوزش
- احساس برق‌گرفتگی
- کاهش حس
- خواب رفتن دست یا پا
علائم حرکتی
- ضعف دست
- ضعف پا
- کاهش قدرت گرفتن اشیا
- افتادن اشیا از دست
- کشیده شدن پا هنگام راه رفتن
- لنگیدن ناشی از ضعف
- لاغر شدن عضله
علائم درد
- درد تیرکشنده از گردن به دست
- درد تیرکشنده از کمر به پا
- درد همراه با بی‌حسی
- درد همراه با ضعف
- درد همراه با گزگز
سایر علائم
- پرش عضلات
- کرامپ‌های غیرطبیعی
- ضعف بدون علت مشخص
- شک به آسیب عصب بعد از جراحی یا تصادف
AANEM نیز درد، بی‌حسی، پارستزی، ضعف، آتروفی و خستگی عضلانی را از علائمی می‌داند که می‌توانند نیازمند ارزیابی الکترودیاگنوستیک باشند.
آیا هر کسی که کمر درد دارد باید نوار عصب و عضله انجام دهد؟
خیر.
این یکی از مهم‌ترین نکات در مورد نوار عصب و عضله است.
اگر بیمار فقط:
کمردرد مکانیکی بدون بی‌حسی، گزگز، ضعف یا علائم عصبی
داشته باشد، معمولاً نوار عصب و عضله اولین بررسی مورد نیاز نیست.
AANEM نیز اشاره می‌کند که EDX در درد منفرد گردن یا کمر بدون شواهد اختلال عصبی اندام‌ها، یا در شرایطی که نتیجه تست قرار نیست برنامه درمانی را تغییر دهد، کاربرد محدودی دارد.
بنابراین نوار عصب و عضله باید با هدف مشخص بالینی درخواست شود.
آیا هر بیمار مبتلا به دیسک باید نوار عصب و عضله انجام دهد؟
خیر.
وجود دیسک در MRI به‌تنهایی به معنی آسیب عملکردی عصب نیست.
ممکن است در MRI فردی فتق دیسک دیده شود اما هیچ علامت عصبی نداشته باشد.
از طرف دیگر ممکن است بیمار علائم رادیکولوپاتی داشته باشد و پزشک برای مشخص شدن شدت یا افتراق بیماری‌های دیگر، نوار عصب و عضله درخواست کند.
به همین دلیل، MRI و EMG/NCS اطلاعات متفاوتی ارائه می‌کنند.
تفاوت MRI با نوار عصب و عضله چیست؟
MRI بیشتر ساختار را نشان می‌دهد
MRI می‌تواند مواردی مانند:
- دیسک
- تنگی کانال
- تنگی فورامن
- استئوفیت
- تغییرات نخاع
- ضایعات ساختاری
را نشان دهد.
EMG/NCS بیشتر عملکرد عصب و عضله را بررسی می‌کند
این بررسی می‌تواند نشان دهد:
- آیا عصب آسیب دیده است؟
- محل آسیب کجاست؟
- آسیب در ریشه است یا عصب محیطی؟
- شدت درگیری چقدر است؟
- آیا آسیب حسی یا حرکتی وجود دارد؟
- آیا شواهد دنرواسیون عضله وجود دارد؟
بنابراین در بسیاری از بیماران این دو روش مکمل یکدیگر هستند.
چرا ممکن است MRI دیسک نشان دهد ولی نوار عصب طبیعی باشد؟
این اتفاق کاملاً ممکن است.
چون:
وجود فشار یا تغییر ساختمانی روی MRI الزاماً مساوی با آسیب عملکردی عصب نیست.
ممکن است دیسک یا تنگی فورامن وجود داشته باشد، اما هنوز آسیب الکتروفیزیولوژیک قابل اثبات ایجاد نکرده باشد.
از طرف دیگر، زمان انجام تست نیز اهمیت دارد.
آیا نوار عصب و عضله بلافاصله بعد از شروع درد قابل انجام است؟
باید بر اساس بیماری و سؤال بالینی تصمیم‌گیری شود.
در بعضی آسیب‌های حاد عصبی، ممکن است تغییرات EMG با فاصله زمانی ظاهر شوند.
بنابراین اگر بیمار مثلاً به‌تازگی دچار یک آسیب عصبی شدید شده است، پزشک ممکن است بر اساس نوع آسیب تصمیم بگیرد که:
- تست در همان زمان انجام شود،
- یا در زمان مناسب‌تری تکرار شود.
به همین دلیل زمان‌بندی تست باید توسط پزشک تعیین شود.
نوار عصب و عضله چگونه انجام می‌شود؟
معمولاً بیمار ابتدا توسط پزشک معاینه می‌شود.
پزشک درباره مواردی مانند:
- محل درد
- شروع علائم
- مدت علائم
- بی‌حسی
- ضعف
- بیماری‌های زمینه‌ای
- جراحی قبلی
- آسیب
- داروها
سؤال می‌کند.
سپس بسته به تشخیص احتمالی، اعصاب و عضلات مناسب انتخاب می‌شوند.
آیا نوار عصب و عضله درد دارد؟
قسمت NCS ممکن است احساس:
- شوک کوتاه
- گزگز
- ضربه الکتریکی خفیف
ایجاد کند.
قسمت Needle EMG نیز ممکن است کمی ناراحت‌کننده باشد.
اما معمولاً تست قابل تحمل است.
سوزن مورد استفاده ظریف و استریل و یک‌بارمصرف است. AANEM نیز اشاره می‌کند که در قسمت Needle EMG ممکن است مقدار کمی درد یا ناراحتی وجود داشته باشد.
آیا نوار عصب و عضله عارضه خطرناکی دارد؟
در اغلب افراد، این تست یک بررسی کم‌خطر است.
ممکن است:
- درد خفیف
- حساسیت موضعی
- کبودی کوچک
- ناراحتی موقت
ایجاد شود.
عوارض جدی بسیار نادر هستند.
با این حال، بیمار باید پزشک را از شرایط خاص مانند مصرف داروهای ضدانعقاد، اختلالات انعقادی یا وجود برخی مشکلات پزشکی مطلع کند.
قبل از نوار عصب و عضله چه کارهایی انجام دهیم؟
معمولاً نیاز به ناشتا بودن نیست.
بهتر است:
- پوست تمیز باشد.
- از کرم و روغن روی پوست استفاده نشود.
- لباس مناسب پوشیده شود.
- فهرست داروها همراه بیمار باشد.
- گزارش MRI، CT، آزمایش‌ها و نوارهای قبلی در صورت وجود همراه بیمار باشد.
مهم است که بیمار سوابق قبلی خود را همراه داشته باشد تا پزشک بتواند یافته‌های جدید را با اطلاعات قبلی مقایسه کند.
آیا مصرف دارو مانع نوار عصب و عضله است؟
در اغلب موارد بسیاری از داروهای معمول مانعی برای انجام تست نیستند.
اما بیمار باید پزشک را در مورد:
- داروهای ضدانعقاد
- داروهای ضدپلاکت
- بیماری‌های انعقادی
- بیماری‌های عصبی
- جراحی‌های اخیر
مطلع کند.
هیچ دارویی را صرفاً برای انجام نوار عصب و عضله خودسرانه قطع نکنید.
نوار عصب و عضله چه بیماری‌هایی را تشخیص می‌دهد؟
به‌صورت کلی، مهم‌ترین بیماری‌هایی که ممکن است با کمک EMG/NCS ارزیابی شوند عبارت‌اند از:
بیماری‌های اعصاب محیطی
- سندرم تونل کارپ
- نوروپاتی اولنار
- نوروپاتی رادیال
- نوروپاتی پرونئال
- نوروپاتی تیبیال
- سایر مونونوروپاتی‌ها
بیماری‌های ریشه عصبی
- رادیکولوپاتی گردنی
- رادیکولوپاتی کمری
- رادیکولوپاتی ساکرال
- سیاتیک با شک به آسیب ریشه عصبی
بیماری‌های منتشر اعصاب
- پلی‌نوروپاتی دیابتی
- پلی‌نوروپاتی متابولیک
- پلی‌نوروپاتی سمی
- برخی نوروپاتی‌های التهابی
- برخی نوروپاتی‌های ارثی
بیماری‌های شبکه عصبی
- براکیال پلکسوپاتی
- لومبوساکرال پلکسوپاتی
بیماری‌های عضلانی
- برخی میوپاتی‌ها
- برخی بیماری‌های عضلانی التهابی
بیماری‌های نورون حرکتی
- برخی بیماری‌های نورون حرکتی مانند ALS
اختلالات محل اتصال عصب و عضله
- برخی موارد میاستنی گراویس و اختلالات مشابه، با تست‌های تخصصی مناسب
نوار عصب و عضله برای تشخیص کدام بیماری‌ها مناسب نیست؟
این تست برای همه بیماری‌ها مناسب نیست.
مثلاً در بیماری‌های سیستم عصبی مرکزی مانند:
- سکته مغزی
- ام‌اس
- بسیاری از ضایعات مغز
- بسیاری از ضایعات نخاعی
نوار عصب و عضله به‌تنهایی تست اصلی تشخیصی نیست.
در چنین شرایطی بسته به بیماری ممکن است MRI مغز یا نخاع، آزمایش خون، بررسی مایع نخاع یا سایر تست‌های تخصصی مورد نیاز باشد.
آیا نوار عصب و عضله شدت بیماری را مشخص می‌کند؟
در بسیاری از بیماری‌های عصبی محیطی، بله.
برای مثال در سندرم تونل کارپ می‌توان شدت درگیری عصب مدیان را ارزیابی کرد.
همچنین در برخی نوروپاتی‌ها و رادیکولوپاتی‌ها می‌توان شواهدی از آسیب آکسونی یا تغییرات دیگر را بررسی کرد.
در نتیجه، تست ممکن است علاوه بر تشخیص، برای ارزیابی شدت و گاهی پیش‌آگهی نیز مفید باشد.
آیا نوار عصب و عضله برای پیگیری درمان هم استفاده می‌شود؟
در برخی بیماری‌ها بله.
مثلاً اگر بیمار دچار آسیب عصبی شده باشد، ممکن است پزشک در شرایط مناسب، تست را در آینده تکرار کند تا تغییرات الکتروفیزیولوژیک را بررسی کند.
اما تکرار نوار عصب و عضله نباید به‌صورت روتین و بدون سؤال بالینی مشخص انجام شود.
در برخی بیماری‌های عصبی پیشرونده یا مواردی که وضعیت بیمار تغییر کرده است، بررسی سریالی می‌تواند اطلاعات مفیدی درباره تغییرات بیماری ارائه کند.
چه زمانی نوار عصب و عضله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؟
در شرایط زیر ارزش تشخیصی آن بیشتر می‌شود:
وقتی تشخیص بالینی مشخص نیست
مثلاً بیمار همزمان:
- درد گردن
- بی‌حسی دست
- گزگز انگشتان
دارد و باید مشخص شود مشکل از گردن است یا مچ دست.
وقتی MRI با علائم بیمار همخوانی ندارد
مثلاً MRI تغییرات متعددی دارد اما مشخص نیست کدام یک مسئول علائم بیمار است.
وقتی باید رادیکولوپاتی از نوروپاتی افتراق داده شود
برای مثال:
درد گردن + گزگز دست
ممکن است ناشی از ریشه عصبی گردن باشد یا تونل کارپ.
وقتی شدت آسیب مهم است
مثلاً در سندرم تونل کارپ شدید، دانستن شدت آسیب عصب در تصمیم‌گیری درمانی اهمیت دارد.
یکی از مهم‌ترین کاربردهای نوار عصب و عضله: افتراق بیماری‌های مشابه
گاهی علائم بیمار بسیار شبیه یکدیگر هستند.
مثلاً:
گزگز دست
می‌تواند ناشی از:
- تونل کارپ
- رادیکولوپاتی گردنی
- نوروپاتی اولنار
- پلی‌نوروپاتی
- آسیب شبکه بازویی
باشد.
بنابراین هدف نوار عصب و عضله فقط «تأیید یک بیماری» نیست؛ بلکه کمک به افتراق تشخیص‌های مختلف نیز اهمیت زیادی دارد.
آیا نوار عصب و عضله صددرصد دقیق است؟
خیر.
هیچ آزمایش پزشکی به‌تنهایی ۱۰۰ درصد دقیق نیست.
EMG/NCS نیز باید همراه با:
- شرح حال
- معاینه
- تست‌های بالینی
- MRI در موارد لازم
- آزمایش خون در صورت نیاز
تفسیر شود.
برای مثال در رادیکولوپاتی، EMG اختصاصیت بالایی دارد اما حساسیت آن کامل نیست؛ بنابراین یک تست طبیعی همیشه به‌تنهایی تمام احتمالات بالینی را رد نمی‌کند.
آیا پزشک باید فقط بر اساس برگه نوار عصب و عضله تصمیم بگیرد؟
خیر.
یک نوار عصب و عضله با کیفیت فقط مجموعه‌ای از اعداد نیست.
پزشک متخصص الکترودیاگنوستیک باید:
- بیمار را معاینه کند.
- تشخیص‌های احتمالی را مشخص کند.
- اعصاب مناسب را انتخاب کند.
- عضلات مناسب را بررسی کند.
- نتایج را با علائم بیمار تطبیق دهد.
- در نهایت یک تفسیر بالینی ارائه کند.
AANEM تأکید می‌کند که EDX باید در کنار شرح حال و معاینه بالینی انجام شود و انتخاب تست‌ها بر اساس سؤال بالینی باشد.
چرا انجام نوار عصب و عضله توسط پزشک متخصص اهمیت دارد؟
تکنیک انجام تست اهمیت زیادی دارد.
در یک بررسی استاندارد باید عوامل مختلفی مانند:
- دمای اندام
- انتخاب عصب
- محل تحریک
- فاصله‌گذاری
- انتخاب عضلات
- تکنیک ثبت
- تفسیر الگوها
در نظر گرفته شوند.
به همین دلیل، کیفیت نوار عصب و عضله صرفاً به دستگاه وابسته نیست.
تجربه و آموزش پزشک در الکترودیاگنوستیک اهمیت بسیار زیادی دارد.
AANEM نیز توصیه می‌کند Needle EMG توسط پزشک آموزش‌دیده در پزشکی الکترودیاگنوستیک انجام شود.
نوار عصب و عضله در اراک
اگر در اراک زندگی می‌کنید و دچار مشکلاتی مانند:
- بی‌حسی دست
- خواب رفتن دست
- سندرم تونل کارپ
- درد تیرکشنده از گردن به دست
- درد سیاتیک
- بی‌حسی پا
- گزگز کف پا
- نوروپاتی دیابتی
- ضعف عضلات
- گرفتگی و پرش عضلات
- آسیب عصبی بعد از تصادف
- آسیب عصب پس از جراحی
- شک به دیسک گردن یا کمر
هستید، ممکن است پزشک انجام نوار عصب و عضله در اراک را برای شما توصیه کند.
در بسیاری از این بیماران، هدف از انجام تست این نیست که صرفاً نام یک بیماری روی برگه نوشته شود؛ بلکه هدف اصلی این است که مشخص شود کدام قسمت از سیستم عصبی یا عضلانی دچار مشکل شده و شدت آن چقدر است.
این اطلاعات می‌تواند در انتخاب درمان مناسب نقش داشته باشد.
چه زمانی بیمار با درد گردن باید برای نوار عصب و عضله مراجعه کند؟
اگر درد گردن تنها علامت بیمار باشد، معمولاً نوار عصب و عضله ضرورت فوری ندارد.
اما اگر درد گردن همراه با:
- انتشار درد به دست
- گزگز
- بی‌حسی
- ضعف
- کاهش رفلکس
- لاغر شدن عضلات دست
باشد، انجام EMG/NCS ممکن است ارزش تشخیصی بیشتری پیدا کند.
چه زمانی بیمار با کمردرد باید نوار عصب و عضله انجام دهد؟
کمردرد ساده به‌تنهایی معمولاً اندیکاسیون اصلی نیست.
اما اگر همراه با:
- درد تیرکشنده به پا
- بی‌حسی
- گزگز
- ضعف پا
- افتادگی پا
- تغییر رفلکس
- شک به رادیکولوپاتی
باشد، ممکن است نوار عصب و عضله درخواست شود.
چه زمانی بیمار مبتلا به تونل کارپ باید نوار عصب انجام دهد؟
در بیماری که علائم تیپیک تونل کارپ دارد، تشخیص ممکن است تا حد زیادی بر اساس شرح حال و معاینه انجام شود.
اما EMG/NCS می‌تواند در مواردی که:
- تشخیص قطعی نیست؛
- شدت بیماری اهمیت دارد؛
- بیماری دیگری مطرح است؛
- علائم شدید هستند؛
- ضعف یا آتروفی وجود دارد؛
- قرار است درمان جراحی انجام شود؛
- یا پاسخ به درمان مناسب نبوده است؛
اطلاعات مهمی ارائه کند.
آیا قبل از نوار عصب و عضله باید MRI داشته باشیم؟
خیر، همیشه لازم نیست.
اینکه ابتدا MRI انجام شود یا EMG/NCS، به علائم بیمار و سؤال تشخیصی بستگی دارد.
گاهی پزشک ابتدا بر اساس معاینه نوار عصب و عضله درخواست می‌کند.
گاهی MRI اولویت دارد.
گاهی هر دو لازم هستند.
بنابراین انجام خودسرانه MRI و نوار عصب و عضله بدون مشخص بودن سؤال تشخیصی، همیشه بهترین رویکرد نیست.
آیا نوار عصب و عضله می‌تواند علت درد را مشخص کند؟
در برخی بیماران بله، اما باید تفاوت مهمی را در نظر گرفت:
EMG/NCS بیشتر برای بررسی اختلالات عصبی ـ عضلانی طراحی شده است، نه تمام انواع درد.
اگر درد بیمار ناشی از:
- آرتروز مفصل
- التهاب تاندون
- بورسیت
- آسیب رباط
- مشکلات مکانیکی مفصل
- درد میوفاشیال بدون درگیری عصبی
باشد، ممکن است نوار عصب و عضله طبیعی باشد.
طبیعی بودن نوار عصب و عضله در چنین شرایطی کاملاً ممکن است.
اگر نوار عصب و عضله طبیعی باشد یعنی بیمار هیچ مشکلی ندارد؟
خیر.
نوار عصب طبیعی یعنی در محدوده اعصاب و عضلاتی که بررسی شده‌اند، شواهد الکتروفیزیولوژیک مشخصی از برخی اختلالات وجود ندارد.
اما بیمار ممکن است همچنان:
- درد عضلانی
- درد مفصلی
- التهاب تاندون
- مشکلات ستون فقرات بدون آسیب قابل اثبات عصبی
- برخی اختلالات عصبی مرکزی
- یا بیماری‌هایی داشته باشد که با EDX به‌خوبی ارزیابی نمی‌شوند.
بنابراین نتیجه «نرمال» باید در چارچوب بالینی تفسیر شود.
نوار عصب و عضله و طب فیزیکی و توانبخشی
نوار عصب و عضله یکی از ابزارهای بسیار مهم در طب فیزیکی و توانبخشی است.
متخصص طب فیزیکی می‌تواند بر اساس:
- شرح حال
- معاینه
- الگوی درد
- قدرت عضلات
- رفلکس‌ها
- حس
- تست‌های بالینی
- MRI
- و در صورت نیاز EMG/NCS
تشخیص دقیق‌تری از مشکل بیمار ارائه کند.
این موضوع به‌خصوص در بیمارانی که همزمان مشکلات ستون فقرات، دردهای اسکلتی ـ عضلانی و علائم عصبی دارند اهمیت زیادی دارد.
آیا نوار عصب و عضله برای همه افراد یکسان است؟
خیر.
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور شود برای همه بیماران یک «پکیج ثابت» انجام می‌شود.
در حالی که تعداد و نوع اعصاب و عضلات مورد بررسی باید بر اساس:
- علائم بیمار
- محل درگیری
- تشخیص احتمالی
- معاینه
- سابقه بیماری
انتخاب شود.
برای مثال بررسی بیماری که شک به تونل کارپ دارد با بیماری که به پلی‌نوروپاتی یا رادیکولوپاتی کمری مشکوک است، یکسان نیست.
AANEM نیز بر انتخاب هدفمند تست‌ها بر اساس سؤال بالینی تأکید دارد.
نوار عصب و عضله در کودکان
در کودکان نیز در شرایط خاص می‌توان از مطالعات الکترودیاگنوستیک استفاده کرد، اما ضرورت و نوع تست باید متناسب با سن کودک، علائم و تشخیص احتمالی تعیین شود.
آیا نوار عصب و عضله در سالمندان هم کاربرد دارد؟
بله.
در سالمندان ممکن است مشکلات مختلفی همزمان وجود داشته باشد، مانند:
- تنگی کانال
- رادیکولوپاتی
- نوروپاتی
- تونل کارپ
- نوروپاتی اولنار
در چنین شرایطی EDX می‌تواند به مشخص شدن سهم هر یک از این اختلالات کمک کند.
مهم‌ترین نکته درباره نوار عصب و عضله
نوار عصب و عضله را نباید یک «آزمایش ساده برای دیسک» دانست.
این تست یک ارزیابی تخصصی سیستم عصبی محیطی و عضلات است که می‌تواند به پزشک کمک کند:
محل آسیب + نوع آسیب + شدت آسیب + افتراق بیماری‌های مشابه
را بهتر مشخص کند.
جمع‌بندی
نوار عصب و عضله یا EMG/NCS یکی از مهم‌ترین ابزارهای تشخیص بیماری‌های اعصاب محیطی و عضلات است.
مهم‌ترین کاربردهای آن شامل بررسی:
- سندرم تونل کارپ
- گرفتگی عصب اولنار
- نوروپاتی‌های محیطی
- نوروپاتی دیابتی
- پلی‌نوروپاتی
- رادیکولوپاتی گردنی
- رادیکولوپاتی کمری
- سیاتیک
- آسیب شبکه بازویی
- آسیب‌های عصبی پس از ضربه
- برخی بیماری‌های عضلانی
- برخی بیماری‌های محل اتصال عصب و عضله
- برخی بیماری‌های نورون حرکتی
است.
افرادی که دچار بی‌حسی، گزگز، خواب رفتن اندام، درد تیرکشنده، ضعف، آتروفی، پرش عضلات، کرامپ یا علائم عصبی پس از آسیب هستند، ممکن است بر اساس نظر پزشک کاندید انجام نوار عصب و عضله باشند.
در عین حال، هر کمردرد یا گردن‌دردی نیاز به نوار عصب و عضله ندارد و انجام این تست زمانی بیشترین ارزش را دارد که یک سؤال تشخیصی مشخص وجود داشته باشد و نتیجه آن بتواند به تشخیص یا تصمیم درمانی کمک کند.
برای تفسیر صحیح نوار عصب و عضله، بهتر است این بررسی توسط پزشک متخصص و آموزش‌دیده در الکترودیاگنوستیک و همراه با شرح حال و معاینه بالینی انجام شود.
اگر در اراک دچار بی‌حسی دست و پا، گزگز، دردهای تیرکشنده، سیاتیک، درد گردن و انتشار به دست، سندرم تونل کارپ، نوروپاتی دیابتی یا ضعف عضلانی هستید، مراجعه به متخصص طب فیزیکی و توانبخشی می‌تواند برای تعیین علت علائم و بررسی ضرورت نوار عصب و عضله کمک‌کننده باشد.
به نام يكتا خالق هستي